Termomodernizacja – co można odliczyć od podatku?

Do 53 000 zł wydatków na termomodernizację domu możesz dziś odliczyć w PIT, jeśli jesteś właścicielem domu jednorodzinnego i masz na wszystko faktury VAT. Odliczeniu podlegają koszty ocieplenia, wymiany źródła ciepła, montażu fotowoltaiki, pompy ciepła i innych rozwiązań poprawiających efektywność energetyczną budynku. Taka preferencja podatkowa realnie obniża podatek i skraca czas zwrotu z inwestycji w ciepły, tani w utrzymaniu dom. Chcesz wykorzystać ulgę w pełni i bez błędów – czytaj dalej.

Termomodernizacja – co można odliczyć od podatku?

Dla właścicieli domów jednorodzinnych ulga termomodernizacyjna to preferencja w podatku PIT, która pozwala obniżyć podstawę opodatkowania o wydatki na poprawę efektywności energetycznej budynku. Odliczasz je od dochodu (przy skali podatkowej lub podatku liniowym) albo od przychodu (przy ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych), dzięki czemu płacisz niższy podatek za dany rok. Z odliczenia korzystasz wyłącznie wtedy, gdy jesteś właścicielem lub współwłaścicielem domu, a prace mieszczą się w ustawowej definicji przedsięwzięcia termomodernizacyjnego.

Przepisy o tej uldze obowiązują od 1 stycznia 2019 r., wprowadziła je Ustawa z dnia 9 listopada 2018 r. zmieniająca ustawę o podatku dochodowym od osób fizycznych. Maksymalny limit ulgi termomodernizacyjnej to 53 000 zł na jednego podatnika i obejmuje on łącznie wszystkie przedsięwzięcia i wszystkie posiadane domy jednorodzinne. Warunkiem skorzystania jest poniesienie wydatków udokumentowanych fakturami VAT wystawionymi przez czynnych podatników VAT oraz zakończenie całego przedsięwzięcia w ciągu 3 lat od końca roku, w którym poniosłeś pierwszy wydatek.

W praktyce chodzi najczęściej o ocieplenie przegród zewnętrznych, wymianę okien i drzwi, montaż nowego kotła, przyłącze do sieci ciepłowniczej lub gazowej, instalację pompy ciepła czy paneli fotowoltaicznych. Takie inwestycje potrafią obniżyć rachunki za ogrzewanie o kilkadziesiąt procent i ograniczyć niską emisję – to właśnie stare „kopciuchy” są jedną z głównych przyczyn smogu, który co roku przyczynia się w Polsce do tysięcy zgonów.

Kto i jakie budynki kwalifikują się do ulgi termomodernizacyjnej?

Ulga dotyczy wyłącznie osób, które są właścicielami lub współwłaścicielami domu jednorodzinnego, także w zabudowie bliźniaczej, szeregowej lub grupowej. Budynek musi być już oddany do użytkowania i mieć charakter mieszkalny w rozumieniu Prawa budowlanego. Z odliczenia są natomiast wyłączeni posiadacze samych lokali mieszkalnych w blokach czy innych budynkach wielorodzinnych – nawet jeśli samodzielnie finansują wymianę okien czy lokalne ocieplenie.

Jakie warunki musi spełnić właściciel domu?

Aby skorzystać z preferencji, musisz spełnić jednocześnie kilka warunków formalnych:

• posiadać status właściciela lub współwłaściciela domu jednorodzinnego w momencie dokonywania odliczenia w zeznaniu rocznym,
• rozliczać się na jednej z form: skala podatkowa (PIT-36 lub PIT-37), podatek liniowy 19% (PIT-36L) albo ryczałt od przychodów ewidencjonowanych (PIT-28),
• ponieść wydatki na własny koszt, czyli w części niepokrytej środkami publicznymi, oraz mieć na nie faktury VAT wystawione przez podatników VAT niekorzystających ze zwolnienia,
• wykorzystywać budynek zasadniczo na cele mieszkaniowe – dopuszczalne jest prowadzenie działalności gospodarczej, jeśli spełniona jest definicja domu jednorodzinnego (np. lokal użytkowy do 30% powierzchni),
• zakończyć całe przedsięwzięcie termomodernizacyjne w terminie 3 lat liczonych od końca roku, w którym poniosłeś pierwszy wydatek.

Ulga nie jest limitowana dochodowo – przysługuje niezależnie od wysokości Twoich zarobków. Odliczenie w danym roku nie może jednak przekroczyć osiągniętego dochodu lub przychodu, a nadwyżkę możesz przenosić na kolejne lata. Ustawowy okres odliczenia to maksymalnie 6 lat od końca roku podatkowego, w którym poniosłeś pierwszy wydatek związany z daną termomodernizacją.

Czy dom w budowie, segment lub bliźniak dają prawo do ulgi?

Dom, który jest dopiero w budowie, nie daje prawa do ulgi – nawet jeśli kupujesz już materiały lub montujesz instalacje. Odliczenie jest możliwe dopiero po formalnym oddaniu budynku do użytkowania, czyli po zakończeniu budowy w rozumieniu Prawa budowlanego. Wydatki poniesione na etapie inwestycji w trakcie budowy, przed uzyskaniem takiego statusu, nie są objęte preferencją.

Prawo do ulgi obejmuje z kolei budynki w zabudowie bliźniaczej, szeregowej i grupowej, o ile spełniają definicję budynku mieszkalnego jednorodzinnego. Taki obiekt służy zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych i może zawierać maksymalnie dwa lokale mieszkalne lub jeden lokal mieszkalny i jeden lokal użytkowy, przy czym część użytkowa nie może przekraczać 30% powierzchni całkowitej. Liczy się faktyczna konstrukcja i sposób użytkowania budynku, a nie potoczne określenie „segment” czy „bliźniak”.

Lokale mieszkalne w blokach i innych budynkach wielorodzinnych są wprost wyłączone z zakresu ulgi. Posiadacz mieszkania w bloku nie odliczy kosztu wymiany okien, grzejników czy docieplenia ścian od strony lokalu, nawet jeśli pokrywa te wydatki z własnej kieszeni oraz ma prawidłowe faktury VAT.

Przed rozpoczęciem inwestycji sprawdź, czy Twój budynek rzeczywiście spełnia definicję domu jednorodzinnego, zwłaszcza jeśli to segment w zabudowie szeregowej, bliźniak albo obiekt częściowo wykorzystywany na firmę, oraz pamiętaj, że ulga nie obejmuje prac wykonanych przed oficjalnym oddaniem domu do użytkowania.

Jak działa ulga przy współwłasności i we wspólnym rozliczeniu małżonków?

Przy współwłasności jednego domu – zarówno małżeńskiej, jak i ułamkowej między kilkoma osobami – każdy podatnik ma własny limit 53 000 zł na wszystkie swoje przedsięwzięcia termomodernizacyjne, niezależnie od wielkości udziału we własności. Liczy się to, że jest współwłaścicielem budynku, ponosi wydatki i spełnia pozostałe warunki ulgi.

Przy małżonkach pozostających we wspólności majątkowej sytuacja wygląda następująco:

• gdy małżonkowie ponoszą wspólne wydatki na modernizację domu, każdy z nich może korzystać z odliczenia w ramach własnego limitu 53 000 zł,
• w efekcie łącznie mogą odliczyć nawet 106 000 zł, o ile każde z nich ma dochód lub przychód pozwalający wykorzystać tę kwotę,
• jeśli faktura jest wystawiona na oboje małżonków, każdy z nich odlicza wydatki proporcjonalnie do swojego udziału w ich poniesieniu (najczęściej po 50%),
• gdy faktura została wystawiona wyłącznie na jednego z małżonków, tylko ta osoba może ująć wydatek w swojej uldze,
• forma rozliczenia podatku (wspólne lub osobne zeznanie małżonków) nie zmienia indywidualnego limitu i nie przenosi prawa do odliczenia na drugą osobę.

Przykład z liczbami dobrze pokazuje znaczenie faktur. Wyobraź sobie małżeństwo, które na ocieplenie domu, wymianę kotła i montaż fotowoltaiki wydało łącznie 80 000 zł. Jeśli wszystkie faktury wystawiono na jednego z małżonków, to tylko on skorzysta z ulgi – odliczy maksymalnie 53 000 zł, a pozostałe 27 000 zł nie da dodatkowego efektu podatkowego. Gdyby te same wydatki udokumentowano fakturami na oboje małżonków, każde z nich mogłoby odliczyć po 40 000 zł, mieszcząc się komfortowo w indywidualnym limicie.

Jakie wydatki na termomodernizację można odliczyć od podatku?

Ustawowa definicja przedsięwzięcia termomodernizacyjnego obejmuje przede wszystkim ulepszenia zmniejszające zapotrzebowanie na energię potrzebną do ogrzewania budynku i przygotowania ciepłej wody użytkowej. Chodzi także o działania ograniczające straty energii w lokalnych sieciach i źródłach ciepła, wykonanie przyłączy do scentralizowanych źródeł (np. sieci ciepłowniczej) w związku z likwidacją lokalnego kotła oraz zamianę dotychczasowych źródeł energii na odnawialne czy inwestycje w wysokosprawną kogenerację, która łączy produkcję ciepła i energii elektrycznej.

Szczegółowy, zamknięty katalog wydatków, które możesz odliczyć, zawiera Rozporządzenie Ministra Inwestycji i Rozwoju z 21 grudnia 2018 r.. W jego załączniku wymieniono rodzaje materiałów budowlanych, urządzeń oraz usług związanych z termomodernizacją, kwalifikujących się do ulgi. To oznacza, że odliczeniu podlegają tylko te inwestycje, które mieszczą się w tych grupach – nie możesz samodzielnie rozszerzać katalogu o rozwiązania, których w nim nie ma.

Najważniejsze grupy wydatków możliwych do odliczenia to:

• ocieplenie i izolacja przegród budowlanych (ścian, dachów, stropów, fundamentów, płyt balkonowych),
• stolarka okienna i drzwiowa o wymaganych parametrach cieplnych,
• modernizacja źródeł ciepła oraz instalacji centralnego ogrzewania i ciepłej wody,
• przyłącza do zewnętrznych sieci ciepłowniczych i gazowych, powiązane z likwidacją lokalnego kotła,
• instalacje odnawialnych źródeł energii – m.in. panele fotowoltaiczne, pompy ciepła, kolektory słoneczne,
• elementy poprawiające efektywność systemu, jak instalacje wentylacyjne z odzyskiem ciepła, zawory, pompy, automatyka i sterowniki.

Co można odliczyć przy ociepleniu domu i wymianie okien?

Największą część wydatków związanych z ulgą stanowią prace poprawiające izolacyjność cieplną budynku. Chodzi zarówno o zakup materiałów do ocieplenia, jak i o wynagrodzenie wykonawcy, pod warunkiem że wszystkie te elementy znajdują się w wykazie z rozporządzenia. Do przedsięwzięcia zalicza się m.in. ocieplenie budynku, w tym trudniej dostępnych fragmentów oraz izolację cieplną fundamentów.

Przy ociepleniu domu możesz odliczyć między innymi:

• zakup materiałów termoizolacyjnych do ocieplenia ścian zewnętrznych, dachów, stropów, fundamentów i płyt balkonowych,
• zakup materiałów pomocniczych niezbędnych do wykonania izolacji, takich jak zaprawy, kleje, folie, siatki zbrojące czy tynki termoizolacyjne,
• koszt robocizny związany z dociepleniem przegród, w tym przygotowaniem podłoża i wykonaniem warstwy elewacyjnej,
• wydatki na audyt energetyczny, jeśli jest bezpośrednio powiązany z planowanym przedsięwzięciem i ujęty w katalogu z rozporządzenia.

Przy wymianie stolarki budowlanej odliczysz takie grupy kosztów:

• zakup i montaż okien o podwyższonej izolacyjności cieplnej, spełniających aktualne limity współczynnika przenikania ciepła U,
• zakup i montaż drzwi zewnętrznych o wymaganych parametrach cieplnych,
• zakup i montaż bramy garażowej, jeśli garaż znajduje się w bryle domu i jego izolacja wpływa na bilans energetyczny budynku,
• elementy dodatkowe, jak ciepłe parapety, listwy montażowe, taśmy i uszczelnienia, o ile mieszczą się w katalogu wydatków z rozporządzenia.

Przy wymianie okien, drzwi czy bramy ogromne znaczenie mają parametry techniczne nowej stolarki. Jeśli produkt nie spełnia wymogów określonych w przepisach (np. ma zbyt wysoki współczynnik U), organ podatkowy może uznać, że wydatek nie przyczynia się do termomodernizacji i zakwestionować prawo do odliczenia.

Jakie źródła ciepła i instalacje grzewcze podlegają odliczeniu?

Ulga obejmuje zarówno wymianę starych, nieefektywnych pieców na nowoczesne jednostki niskoemisyjne, jak i szerszą modernizację całej instalacji centralnego ogrzewania oraz ciepłej wody użytkowej. Warunkiem jest, by nowe urządzenia spełniały wskazane w przepisach wymagania ekologiczne i sprawnościowe oraz były ujęte w katalogu wydatków.

Do źródeł ciepła, których zakup i montaż możesz rozliczyć w ramach ulgi, należą między innymi:

• kotły kondensacyjne gazowe i olejowe spełniające wymagania efektywności energetycznej,
• kotły na biomasę (np. na pellet) spełniające odpowiednie normy emisyjne,
• nowoczesne urządzenia elektryczne do ogrzewania domu i przygotowania ciepłej wody,
• węzły cieplne wraz z niezbędnym osprzętem,
• modernizacja lub wykonanie przyłącza do sieci ciepłowniczej albo gazowej w związku z likwidacją lokalnego źródła ciepła.

W ramach jednego przedsięwzięcia możesz także uwzględnić wiele elementów instalacji, takich jak:

• grzejniki, rury, rozdzielacze i inne części instalacji rozprowadzającej ciepło,
• pompy obiegowe poprawiające cyrkulację czynnika grzewczego,
• zawory termostatyczne, zawory regulacyjne i elementy równoważenia hydraulicznego,
• automatykę i sterowniki, np. regulatory pogodowe czy sterowniki strefowe,
• robociznę związaną z demontażem starego źródła ciepła oraz montażem nowego systemu.

Konkretny kocioł, pompa czy grzejnik muszą spełniać określone normy emisyjne i efektywnościowe, często potwierdzone kartą produktu lub etykietą energetyczną. Fiskus może poprosić o dokumenty techniczne, gdy ma wątpliwości, czy dane urządzenie faktycznie mieści się w katalogu i realizuje cel termomodernizacji.

Czy można odliczyć fotowoltaikę, pompę ciepła i magazyn energii?

Instalacje odnawialnych źródeł energii to jeden z filarów tej preferencji. Odliczysz wydatki na panele fotowoltaiczne, pompy ciepła czy kolektory słoneczne, o ile system służy zaspokajaniu potrzeb energetycznych Twojego domu jednorodzinnego – czyli produkuje energię na potrzeby ogrzewania, ciepłej wody lub zasilania urządzeń w budynku mieszkalnym.

Przy fotowoltaice możesz rozliczyć w ramach ulgi między innymi:

• zakup modułów fotowoltaicznych, inwertera, konstrukcji montażowej oraz okablowania,
• zakup zabezpieczeń, rozdzielnic i elementów przyłączeniowych wewnątrz instalacji budynku,
• koszt projektu technicznego, montażu oraz pierwszego uruchomienia instalacji,
• instalację modułów na dachu domu, garażu lub budynku gospodarczego, jeśli energia z tej instalacji zasila dom mieszkalny podatnika.

Wydatki związane z pompą ciepła obejmują z kolei:

• zakup pompy ciepła odpowiedniego typu (powietrznej, gruntowej, wodnej) wraz z niezbędnym osprzętem,
• zbiorniki buforowe, zasobniki ciepłej wody użytkowej i automatykę sterującą pracą urządzenia,
• koszt montażu oraz modernizacji istniejącego systemu grzewczego w domu, np. wymianę części instalacji, dostosowanie instalacji grzejnikowej lub ogrzewania podłogowego do pracy w niskich temperaturach.

Sfinansowanie zakupu fotowoltaiki czy pompy ciepła z kredytu lub pożyczki nie pozbawia Cię prawa do ulgi. Liczy się to, że to Ty ponosisz wydatek i dysponujesz fakturami VAT, a nie źródło środków, z którego finansujesz inwestycję.

Od kilku lat sporo emocji budzi magazyn energii. Nie jest on literalnie wymieniony w katalogu materiałów i urządzeń z rozporządzenia, ale Krajowa Informacja Skarbowa w interpretacji indywidualnej 0115-KDIT2.4011.522.2022.2.KC uznała, że może on stanowić „osprzęt instalacji fotowoltaicznej” i integralną część systemu PV. W takim ujęciu koszt magazynu, funkcjonującego wyłącznie w powiązaniu z instalacją fotowoltaiczną, został uznany za możliwy do odliczenia w konkretnej sprawie podatnika.

Odliczenie wydatku na magazyn energii wiąże się z pewnym ryzykiem, bo wynika z indywidualnych interpretacji, a katalog rozporządzenia nie wymienia tych urządzeń wprost – przy wysokich kwotach warto rozważyć wystąpienie o własną interpretację do Krajowej Informacji Skarbowej przed skorzystaniem z ulgi.

Ile można odliczyć w uldze termomodernizacyjnej?

Maksymalna kwota odliczeń dla jednego podatnika to 53 000 zł i jest to limit globalny. Obejmuje wszystkie przedsięwzięcia termomodernizacyjne realizowane we wszystkich domach jednorodzinnych, których jesteś właścicielem lub współwłaścicielem. Limit nie odnawia się co roku – jeśli w kilku latach wykorzystasz pełne 53 000 zł, nie możesz odliczać kolejnych wydatków w następnych latach.

W przypadku małżonków oraz innych współwłaścicieli każdy ma swój własny limit 53 000 zł. Oznacza to, że dwoje małżonków może łącznie odliczyć nawet 106 000 zł, pod warunkiem że każde z nich poniesie kwalifikowane wydatki i będzie mieć dochód lub przychód pozwalający na ich odliczenie. Podobnie kilku współwłaścicieli jednego domu nie „dzieli się” limitem – każdy rozlicza wydatki w ramach swojego pułapu.

Istotne są różnice w tym, czy odliczasz kwoty brutto, czy netto. Typowy właściciel domu, który nie jest podatnikiem VAT lub nie odlicza VAT w działalności, rozlicza w uldze całą kwotę brutto z faktury. Jeśli natomiast prowadzisz firmę i odliczyłeś VAT od części wydatków związanych z termomodernizacją, w uldze możesz ująć wyłącznie wartość netto. Gdy z jakiegoś powodu VAT nie został odliczony w rozliczeniach podatku od towarów i usług, możesz włączyć go do podstawy odliczenia w uldze.

Prosty przykład pokazuje, jak działa limit 53 000 zł w praktyce. Załóżmy, że łączny koszt Twojej inwestycji wyniósł 70 000 zł, finansujesz ją w całości z własnych środków i nie korzystasz z dotacji. Jeśli osiągnięty dochód za dany rok na to pozwala, w zeznaniu odliczysz maksymalnie 53 000 zł, a pozostałe 17 000 zł nie da już dodatkowego obniżenia podatku. Gdyby ta sama inwestycja kosztowała 50 000 zł, całość wydatku mieściłaby się w limicie i mogłaby zostać uwzględniona – ewentualnie częściowo w kolejnych latach, jeśli w jednym roku dochód byłby zbyt niski.

Odliczenia dokonujesz w zeznaniu za rok, w którym faktycznie poniosłeś wydatek, czyli zgodnie z datą na fakturze VAT. Jeśli wysokość dochodu lub przychodu nie pozwala od razu wykorzystać pełnej kwoty, nadwyżkę przenosisz na kolejne lata podatkowe. Możesz tak robić maksymalnie przez 6 kolejnych lat, liczonych od końca roku, w którym poniosłeś pierwszy wydatek związany z daną termomodernizacją.

Prawo wymaga także „zwrotu” wcześniej skorzystanej ulgi w dwóch sytuacjach. Po pierwsze, gdy nie zakończysz przedsięwzięcia w ciągu 3 lat od końca roku pierwszego wydatku – wtedy w zeznaniu za rok, w którym minął termin, musisz doliczyć do dochodu lub przychodu uprzednio odliczone kwoty. Po drugie, jeśli po skorzystaniu z ulgi otrzymasz zwrot wydatków (np. dotację), musisz wykazać w zeznaniu za rok otrzymania refundacji odpowiednie doliczenie wcześniej odliczonej części.

Jak rozliczyć ulgę termomodernizacyjną w zeznaniu PIT?

Z odliczenia korzystają podatnicy rozliczający swoje dochody według skali podatkowej (formularze PIT-36 i PIT-37), podatnicy płacący podatek liniowy 19% (PIT-36L) oraz osoby na ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych (PIT-28). Niezależnie od formy opodatkowania, ulgę wykazuje się zawsze w załączniku PIT/O dołączanym do właściwego zeznania rocznego.

Aby prawidłowo przygotować się do rozliczenia ulgi, zrób najpierw porządek w dokumentach:

• zgromadź wszystkie faktury VAT za wydatki termomodernizacyjne poniesione w danym roku oraz w poprzednich latach, jeśli część odliczeń przenosisz w 6-letnim okresie,
• zweryfikuj, czy wydatki znajdują się w katalogu z rozporządzenia i dotyczą Twojego domu jednorodzinnego,
• sprawdź, jaka część kosztów nie została sfinansowana dotacjami ani zwrócona w innej formie (np. przez fundusz ochrony środowiska),
• zsumuj kwalifikowane wydatki z podziałem na lata podatkowe, w których je poniosłeś,
• ustal, jaka część łącznej kwoty mieści się jeszcze w Twoim limicie 53 000 zł pozostającym do wykorzystania.

Sam proces wypełniania formularzy PIT wygląda krok po kroku następująco:

• w załączniku PIT/O wybierz część przeznaczoną na ulgę termomodernizacyjną i wpisz łączną kwotę odliczenia za dany rok,
• przenieś tę kwotę z PIT/O do właściwej pozycji głównego formularza PIT (PIT-36, PIT-37, PIT-36L lub PIT-28),
• jeśli odliczasz wydatki rozłożone na kilka lat, uwzględnij sumę odliczoną w poprzednich latach, aby nie przekroczyć limitu 53 000 zł,
• przechowuj faktury VAT oraz dokumenty dotyczące ewentualnych dotacji przez okres wymagany przepisami, bo organ podatkowy może poprosić o ich okazanie.

Ulga jest rozliczana w roku, w którym wydatek został faktycznie poniesiony, co zwykle wynika z daty wystawienia faktury. Zdarza się, że prace zakończą się dopiero w kolejnym roku – nie ma to znaczenia dla momentu odliczenia konkretnego kosztu. Gdy przedsięwzięcie trwa kilka lat, wydatki z poszczególnych lat wpisujesz do odpowiednich zeznań rocznych, aż do wykorzystania limitu lub upływu 6-letniego okresu przewidzianego na odliczenia.

Przy rozliczaniu ulgi zawsze sprawdź, czy na fakturach znajdują się Twoje dane jako nabywcy oraz adres termomodernizowanego budynku, pilnuj dat poniesienia wydatków, pamiętaj o korekcie odliczenia, gdy później otrzymasz dotację, i nie wykazuj w uldze kosztów sfinansowanych w 100% ze środków publicznych.

Czy można łączyć ulgę termomodernizacyjną z dotacjami?

Ulga może być łączona z różnymi formami wsparcia, takimi jak Program Czyste Powietrze, programy realizowane przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz wojewódzkie fundusze ochrony środowiska, a także lokalne dotacje gminne i miejskie. Odliczeniu w uldze podlega tylko ta część wydatków, która została pokryta z Twoich środków, a nie z dotacji. Kredyt, pożyczka czy inne formy finansowania zwrotnego nie wykluczają prawa do odliczenia – liczy się, by bezzwrotna część wsparcia nie była uwzględniana jako wydatek własny.

Najczęściej inwestorzy łączą ulgę z takimi programami:

• ogólnopolskim programem „Czyste Powietrze”, w ramach którego dofinansowuje się wymianę źródeł ciepła i ocieplenie domów,
• programami wsparcia fotowoltaiki (np. kolejnymi edycjami programów dopłat do mikroinstalacji),
• lokalnymi dotacjami gminnymi lub miejskimi na wymianę pieców, modernizację instalacji grzewczych oraz ocieplenie budynków,
• preferencyjnymi pożyczkami lub kredytami z dopłatą do oprocentowania – sama pożyczka nie wpływa na ulgę, a jedynie bezzwrotna dotacja pomniejsza kwotę wydatku możliwą do odliczenia.